25 maart en 1 april 2025
Thema 10. Techniek en artificiële intelligentie bij oorlog en vrede
dr. Steven Dorrestijn (Enschede)
Hoe raakt (slimme) techniek aan oorlog en vrede? Zoals een ‘tweesnijdend zwaard’ kan alle wapentechniek zowel worden gebruikt om de vrede te beschermen als om oorlog te beginnen. En ook gewone, vreedzame technische producten zoals een hamer of een auto kunnen een moordwapen worden. Alle techniek is ambivalent. Aan de ene kant is er het gemak en de vooruitgang, met voor eeuwig vrede als utopisch vergezicht. Aan de andere kant zijn er de ongemakken, neveneffecten en gevaren die zouden kunnen leiden tot een dystopische wereld met overal oorlog. In twee lezingen kijken we naar de techniek en in het bijzonder Artificiële Intelligentie (AI vanuit de invalshoek van oorlog en vrede – en van goed en slecht in mildere vormen.
Wat aan bod komt:
• voorbeelden van techniek voor vrede en voor oorlog,
• belangrijke denkers over techniek, AI, zowel als over oorlog en vrede,
• de impact en ambivalentie van techniek,
• utopische en dystopische visies op techniek,
• dual use, de uitwisseling tussen militaire en civiele techniek,
• gastvrije en vijandige techniek in de fysieke en online wereld.
Lezing 1 Slimme technologie en oorlog
Van vuistbijl en speer tot buskruit, verbrandingsmotor en computers, techniek vergezelt de menselijke geschiedenis. De mens bestaat dankzij techniek, is van nature kunstmatig, zeggen techniekfilosofen. Nu maken we de doorbraak mee van Kunstmatige Intelligentie (Artificiële Intelligentie, AI). De invloed lijkt moeilijk te overzien en roept grote vragen op. Kan AI echt denken? Willen we belangrijke beslissingen uitbesteden aan AI? Brengt AI vrede of eerder oorlog?
Slimme technologie kan bijdragen aan welzijn, veiligheid en vrede, maar kan ook kwaad en verderf zaaien. Met AI krijgen we nieuwe geavanceerde wapens, zoals automatische bepaling van schietdoelen, of zelfs killer robots. Ook is hybride oorlogsvoering in opkomst: online propaganda en desinformatie, het hacken van computers, het verspreiden van computervirussen om het internetverkeer, de energievoorziening, of militaire activiteiten in een vijandig land te verstoren.
In deze eerste lezing ligt de nadruk op de gevaren van de techniek, gebruik voor kwade doelen, machtsongelijkheid, dystopie, oorlog.
Slimme technologie kan bijdragen aan welzijn, veiligheid en vrede, maar kan ook kwaad en verderf zaaien. Met AI krijgen we nieuwe geavanceerde wapens, zoals automatische bepaling van schietdoelen, of zelfs killer robots. Ook is hybride oorlogsvoering in opkomst: online propaganda en desinformatie, het hacken van computers, het verspreiden van computervirussen om het internetverkeer, de energievoorziening, of militaire activiteiten in een vijandig land te verstoren.
In deze eerste lezing ligt de nadruk op de gevaren van de techniek, gebruik voor kwade doelen, machtsongelijkheid, dystopie, oorlog.
Lezing 2 Slimme technologie en vrede
De moderne tijd begon met vertrouwen in maakbaarheid en de mogelijkheid van een eeuwige vrede. Utopisch projecten blijken echter in werkelijkheid vaak dystopisch uit te pakken. Hoe is er nu nog hoop op technische vooruitgang en een vreedzamere wereld?
Weliswaar zijn wij van techniek afhankelijk geworden, maar nog steeds hangt ook veel van ons af, als we willen. Hoe knap Artificiële Intelligentie ook is, laten wij mensen zelf blijven denken en beslissen over waarden die we delen en het goede gebruik van techniek. Een alledaags voorbeeld: Spraakherkenning en -bediening kan voor ouderen in een huis vol techniek behulpzaam zijn; deurbellen met camera’s en beeldherkenning kunnen ook helpen voor veiligheid. Maar liever niet geautomatiseerd analyseren van alle beelden en geluiden; met dezelfde technologie kunnen immers ook bevolkingsgroepen worden bespied.
In de tweede lezing komt aan bod hoe we zoeken naar het goede gebruik van techniek voor gedeelde waarden als vrede, veiligheid en welzijn.
Weliswaar zijn wij van techniek afhankelijk geworden, maar nog steeds hangt ook veel van ons af, als we willen. Hoe knap Artificiële Intelligentie ook is, laten wij mensen zelf blijven denken en beslissen over waarden die we delen en het goede gebruik van techniek. Een alledaags voorbeeld: Spraakherkenning en -bediening kan voor ouderen in een huis vol techniek behulpzaam zijn; deurbellen met camera’s en beeldherkenning kunnen ook helpen voor veiligheid. Maar liever niet geautomatiseerd analyseren van alle beelden en geluiden; met dezelfde technologie kunnen immers ook bevolkingsgroepen worden bespied.
In de tweede lezing komt aan bod hoe we zoeken naar het goede gebruik van techniek voor gedeelde waarden als vrede, veiligheid en welzijn.
Literatuur
• Steven Dorrestijn & Pieter Tijmes (2015), “Techniekfilosofie”, “Techniek”, “Technocratie”. In: Harry Willemsen & Peter de Wind (red.). Woordenboek Filosofie. Geheel herziene en aangevulde uitgave (3 lemma’s: pp. 530-532, 532-533, 533). Antwerpen en Apeldoorn: Garant
• Steven Dorrestijn e.a. (2024). Ethiek & Technologie, maar dan praktisch. Met bijdragen van de leden van het Saxion lectoraat Ethiek & Technologie. Deventer: Hogeschool Saxion, Ethiek & Technologie.
• Jos de Mul (2014). Kunstmatig van nature. Onderweg naar Homo sapiens 3.0. Rotterdam: Lemiscaat.
• Hans Achterhuis (2016). De koning van Utopia. Rotterdam: Lemniscaat.
• Lode Lauwaert (2025). AI. Een atoombom. Amsterdam: Prometheus.
• Huib Modderkolk (2024). Dit wil je écht niet weten: Over de onvoorstelbare wereld achter je scherm. Amsterdam: Podium.
• Coen Simon (red.) (2014.). Een stok om mee te denken. Amsterdam: Nieuw Amsterdam.
• Yuval Noah Harari (2024). Nexus – Van het stenen tijdperk tot AI. Een beknopte geschiedenis van informatienetwerken. Amsterdam: Thomas Rap.
Personalia
Steven Dorrestijn (1977) is lector Ethiek & Technologie op Hogeschool Saxion. Hij promoveerde in de techniekfilosofie aan de Universiteit Twente. Hij studeerde filosofie in Parijs en werktuigbouwkunde en filosofie in Twente. Zijn onderzoek en publicaties richten zich op het werk van Michel Foucault en de toepassing daarvan in de techniekfilosofie en -ethiek. Daarnaast richt hij zich op de vertaling van inzichten over de impact en ethiek van techniek naar praktische werkvormen (Product Impact Tool, Ethisch paralleltraject, Wijs met techniek). Zie www.stevendorrestijn.nl